Việt Nam học hỏi kinh nghiệm của Canada trong thời đại hỗn loạn thông tin
Ngày 11 và 12 tháng 9 tại Thành phố Hồ Chí Minh, một khóa tập huấn ngắn chưa đầy hai ngày đã mở ra một cuộc đối thoại lớn hơn về tương lai của an toàn thực phẩm. Được tổ chức bởi Dự án SAFEGRO, khóa học hướng tới việc trang bị cho các cán bộ và truyền thông viên Việt Nam những kỹ năng mới trong lĩnh vực truyền thông nguy cơ, một lĩnh vực ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh thông tin biến động hiện nay.
Tại đây, các học viên không chỉ được ôn lại bảy nguyên tắc truyền thông nguy cơ do FAO và WHO khuyến nghị, mà còn lần đầu tiên được tiếp cận trong khuôn khổ này với một công cụ đầy hứa hẹn đang định hình lại ngành truyền thông trên toàn cầu: trí tuệ nhân tạo (AI)
Khi AI trở thành “trợ lý thầm lặng”
Trong suốt khóa học, các giảng viên đã minh họa cách AI có thể đồng hành cùng cán bộ trong mọi giai đoạn công việc, từ phân tích đối tượng, xây dựng thông điệp đến sản xuất nội dung cho nhiều kênh khác nhau. Các công cụ như ChatGPT, Gemini và NotebookLM của Google được giới thiệu như những “trợ lý thầm lặng” có khả năng gợi ý ý tưởng, soạn kịch bản video, thiết kế đồ họa thông tin và thậm chí tạo ra các thông điệp ngắn gọn, đúng trọng tâm cho mạng xã hội.
Một học viên chia sẻ sau bài thực hành: “AI giúp chúng tôi tiết kiệm thời gian, nhưng quan trọng hơn, nó mang lại sự tự tin. Thay vì vật lộn hàng giờ với bản thảo, giờ đây chúng tôi có thể tập trung vào việc hoàn thiện và kiểm chứng thông điệp.”
Bài học rút ra rất rõ ràng: AI không phải là cây đũa thần và không thể thay thế chuyên môn của con người. Nó chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi được đặt trong tay những người hiểu rõ khoa học, nắm bắt bối cảnh và thấu cảm với những sắc thái văn hóa của đối tượng mà họ phục vụ.
Bài học từ Canada giữa bối cảnh thông tin phân mảnh
Nếu như AI mang đến cho học viên những công cụ mới, thì bài trình bày của Cố vấn Truyền thông thuộc Cơ quan Kiểm định Thực phẩm Canada (CFIA) lại mở ra một góc nhìn sâu rộng hơn về chiến trường truyền thông nguy cơ.
Theo đại diện CFIA, niềm tin của công chúng vào chính phủ và các phương tiện truyền thông truyền thống đang dần suy giảm. Mạng xã hội, được khuếch đại bởi các bot và nội dung do AI tạo ra, đã tạo nên một dòng thông tin khổng lồ, trong đó không ít là sai lệch hoặc gây hại. Bà cho biết, theo một khảo sát năm 2023, cứ năm người Canada thì có hai người cảm thấy khó phân biệt thật giả trong tin tức hơn so với năm 2020. Điều này cho thấy tính cấp bách của thách thức hiện nay.
CFIA thường xuyên phải đối mặt với ba dạng rối loạn thông tin: thông tin sai lệch có chủ đích (disinformation), những nội dung được tạo ra để đánh lừa; thông tin không chính xác (misinformation), được lan truyền mà không có ý đồ xấu; và thông tin bóp méo (malinformation), những sự thật bị xuyên tạc nhằm gieo rắc hoang mang hoặc sợ hãi.
CFIA áp dụng phương pháp truyền thông nguy cơ song song với công tác kỹ thuật trong việc bảo vệ thực phẩm, động vật và thực vật vì sức khỏe của người dân, môi trường và nền kinh tế Canada. Cách tiếp cận này đòi hỏi truyền thông phải minh bạch, kịp thời, dễ tiếp cận và tập trung vào nhu cầu của các bên liên quan. Trong đợt bùng phát cúm gia cầm độc lực cao ở bò sữa tại Mỹ, CFIA không chờ tin đồn lan rộng trong nước mà chủ động ra tuyên bố, làm rõ các biện pháp giám sát và giải thích những bước phòng ngừa. Với CFIA, truyền thông nguy cơ là việc cung cấp cho người dân, doanh nghiệp và cộng đồng thông tin họ cần để đưa ra quyết định trước khi nguy cơ trở thành hiện thực.
Bài học thực tiễn cho Việt Nam
Từ những kinh nghiệm đó, một loạt khuyến nghị thực tiễn đã được đưa ra. Chuẩn bị là yếu tố then chốt: các cơ quan cần xây dựng kịch bản và thông điệp trước khi khủng hoảng xảy ra, chứ không phải sau đó. Thông tin khoa học phức tạp cần được chuyển tải bằng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu và gần gũi.
Bà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đa dạng hóa kênh truyền thông, không chỉ qua báo chí chính thống hay mạng xã hội, mà còn qua đài phát thanh địa phương, áp phích in ấn hoặc các buổi gặp gỡ trực tiếp trong cộng đồng. “Đôi khi những giải pháp ít công nghệ nhất, những cuộc trò chuyện giản dị nhất lại mang đến tác động sâu sắc nhất,” bà nói, nhấn mạnh việc tiếp cận cả những cộng đồng xa xôi nhất.
Việt Nam cũng được khuyến khích tận dụng các mạng lưới sẵn có như thanh tra, hiệp hội nghề nghiệp, hội nông dân và hội phụ nữ, những người truyền tin đáng tin cậy có thể khuếch đại thông điệp chính xác và thuyết phục. Trên hết, bà nhấn mạnh rằng hợp tác đa phương giữa các cấp chính quyền, cơ quan nghiên cứu và đối tác quốc tế là điều cần thiết để đảm bảo thông điệp nhất quán và củng cố niềm tin công chúng.
Hành trình chung giữa Việt Nam và Canada
Khóa tập huấn tuy chỉ kéo dài chưa đầy hai ngày, nhưng tác động của nó chắc chắn sẽ lan tỏa lâu dài. Các học viên không chỉ mang về kiến thức mới về AI và nguyên tắc truyền thông nguy cơ, mà còn cảm nhận được mình đang tham gia vào một hành trình lớn hơn, câu chuyện hợp tác giữa Việt Nam và Canada, được kết nối thông qua nỗ lực tổ chức của SAFEGRO.
Trong thời đại mà thực phẩm cần được bảo vệ không chỉ khỏi mầm bệnh mà còn khỏi virus thông tin sai lệch, bài học rút ra thật rõ ràng: AI sẽ không thay thế phán đoán của con người, nhưng có thể trao quyền cho con người. Và khi sức mạnh đó được đặt vào tay những cán bộ tận tâm, kết hợp với kinh nghiệm quốc tế của CFIA và tinh thần hợp tác song phương, niềm tin, tài sản quý giá nhất trong quản trị an toàn thực phẩm, sẽ được bảo vệ và vun đắp bền vững
